Karabatak (Phalacrocorax carbo) ve Tepeli Karabatak (Phalacrocorax aristotelis)

Tepeli karabatak (Phalacrocorax aristotelis) Türkiye’de en erken üremeye başlayan türlerdendir. Karadeniz, Ege ve Akdeniz kıyılarında genellikle karabatak (Phalacrocorax carbo) ve gümüş martılarla (Larus michahellis) karışık kolonilerin içinde yaşar. Kayalıklardan meydana gelen adaları, deniz inlerini ve sarp kayalıkları tercih eder.  Birds of Turkey’e göre türün doğrulanmış 12 üreme alanından en önemlileri Şile Adaları (175 çift), Ayvalık Adaları (100-150 çift), Foça Adaları (59 çift), Ildır Adaları (84 çift) ve Ordu, Akkuş Adaları’dır (90 çift). İstanbul’da Şile Adaları’ndaki büyük koloniler haricinde Haydarpaşa mendirekleri ve Ağva Kilimli Koyu’nda daha küçük koloniler halinde ürediği bilinmektedir. İstanbul Haydarpaşa Mendirekleri’nde 2005 yılından itibaren yuvalamaya başlamıştır. 2006’da 3 çift, 2007’de 10 çift, üremiştir. Bugün alanda yaklaşık 100 çift tepeli karabatak üremektedir. Tepeli karabataklar karabataklara göre su yüzeyine daha yakın mesafede uçar ve karabataklar içinde sadece denizde görülen tek türdür.

image_resize

Fotoğraf: Münevver Ulusoy

Genellikle kıyıya yakın kıraç ya da çok seyrek bitki örtüsü barındıran adalarda, denizin içindeki dik kayalıklarda ve anakaradaki sarp kayalıklarda genellikle koloni halinde ürer. Kuluçkadaki yumurta sayısı 2 ile 5 arasındadır.

Fotoğraf: Alihan Vergiliel

Fotoğraf: Alihan Vergiliel

Türkiye’nin üreyen yerli kuşlarından olan karabataklar da (Phalacrocorax carbo) üreme giysilerine bürünmeye başladı. Üreme döneminin erken evrelerinde karabatakların karın kısımda büyük beyaz benekler oluşur. Bu benekler Haziran ayı dolaylarında, yine erkenden kaybolur.

Fotoğraf: http://www.audubon.org/field-guide/bird/great-cormorant

Fotoğraf: http://www.audubon.org/field-guide/bird/great-cormorant

Karabataklar 20 ile 2000 arasında bireyden meydana gelebilen koloniler halinde ürerler. Bu koloniler bazen yalnızca karabataklardan meydana gelirken bazen gri balıkçıl (Ardea cinera) ve küçük ak balıkçıl (Egretta garzetta) ile karışık halde olabilir. Bir karabatak çiftinin tepeli pelikanlarla (Pelecanus crispus) birlikte yerde ürediği bile görülmüştür (Dil Gölü, 2004). Karabataklar yuvalarını adalarda ve iç sularda (ya da yakınlarında) bazen kısmen sular altında kalmış ağaçlara, sarp kayalıklara, açık denizlerdeki adalara ve sazlıklara yapar. Karabataklar genellikle 3 ile 5 arası yumurta bırakır ve kuluçka süresi 28-31 gündür. Her iki cinsiyet de kuluçkaya yatar.

Kaynak:

Kirwan, Guy, et al. The birds of Turkey. Bloomsbury Publishing, 2010.

Bacak, E., Özkoç, Ö.Ü., Bilgin, S., Beşkardeş, V., İstanbul Kuşları, Mart, 2015. T.C. Orman ve Su İşleri Bakanlığı, 1. Bölge Müdürlüğü.

http://www.audubon.org/field-guide/bird/great-cormorant

Çobanaldatan (Caprimulgus europaeus)

Bir gece kuşu olan çobanaldatan (Caprimulgus europaeus), atlas çalışmasında görülmesi en zor türlerden biri. eBird kayıtlarına göre çobanaldatanın Türkiye’deki atlas karelerinin 66’sında görülmesi bekleniyor (50×50 km’lik kareler). 2015-2016 yıllarında yapılan süreli Atlas çalışmalarında çobanaldatanın görüldüğü karelerin beklendiği karelere oranı ise %3. Yani şu ana kadar sadece 3 karede üreme koduyla kaydedilmiş.

image_resize

Çobanaldatan oldukça yaygın ve geniş yayılış gösteren bir yaz ziyaretçisidir. Güneydoğu Anadolu dışında ülkenin pek çok yerinde ürer. Üreme döneminde genellikle en az 2300 m’ye kadar olan kuru çalılıklarda ya da açık ağaçlık alanlarda kaydedilir. Geçit sırasında daha yaygın görülür. Mayıs ortasından Eylül sonlarına kadar kuzeyde, Ekim sonlarına kadar güneyde görülür.

Yuva yapmak için kuru ve çıplak zeminlere gereksinim duyar. Seyrek ağaçların olduğu ya da olmadığı kuru çalılıklarda, yaprak döken ya da iğne yapraklı ağaçların bulunduğu açık ağaçlık alanlarda, özellikle ağaçlık alanların kenar bölgelerinde ve ağaçlara yakın açık alanlarda, çalıların bulunduğu kıyı kumullarında, kayalıkların bulunduğu derelerde yuva yapar. Toroslarda 2300 metreye kadar çıkar.

Çobanaldatanı görmek zor, duymak daha kolaydır. Ötüşü uzaktan duyulabilen aralıksız bir hırıltıdır. Gün batımından 45-60 dakika sonra duyulmaya başlar. Çobanaldatanın sesini buradan dinleyebilirsiniz:

Çobanaldatan için girilmiş eBird kayıtlarını bağlantıdan inceleyebilirsiniz. Haritayı büyüttüğünüzde kayıtların kimin tarafından ve hangi tarihlerde girildiğini görebilirsiniz (Ayrıca bkz. eBird’de Bir Türün Dağılım Haritası Nasıl Bulunur?)

cobanaldatan-harita

Kaynak:

Kirwan, Guy, et al. The birds of Turkey. Bloomsbury Publishing, 2010.

Heinzel, H., R. Fitter, and J. Parslow. “Türkiye ve Avrupa’nın kuşları.” Doğal Hayatı Koruma Derneği Yayınları, İstanbul (1995).

Fotoğraf: Zafer Kurnuç

Grafikler

eBird Kayıt Girişi

Eğer henüz bir eKuşbank veya eBird hesabınız yoksa açmak için bu bağlantıyı kullanabilirsiniz.

eKuşbank’a Atlas Verilerini Yükleme

1. Bireysel hesabınızla e-Kuşbank’a giriş yapın (giriş sayfasına erişim için tıklayın) ve ana sayfadaki benim sayfam (My eBird) seçeneğine gelin.

2. Açılan sayfada gözlem girişi’ne tıklayın ve gözlem noktasının koordinatlarını girin.
e-Kusbank’a kayıt girişi için UTM kordinatları ondalık formata (Decimal Degrees) dönüştürülmüş olmalı. Bağlantıyı kullanarak bu işlemi yapabilirsiniz ya da arazi çalışmaları sırasında başlama ve bitiş koordinatlarınızın hem UTM hem Lon, Lat (ondalık) formatını kaydedebilirsiniz. Böylece eKuşbank’a kayıt girerken dönüştürme yapmanıza gerek kalmayacaktır. Bağlantıda UTM koordinatını oluşturan değerlerin (6 haneli sayı, 7 haneli sayı, dilim numarası ve sayısı) ayrı ayrı girileceği kutucuklar var. Kaydı 10×10 km2 için girecekseniz, 6 ve 7 haneli sayıların son 4 basamağını dönüştürücüde ”5” olarak girin (bkz: Şekil 1). Bu sayede yer işaretini 10×10 km2 ‘nin tam ortasına koymuş olacaksınız. Bulduğunuz değeri eKuşbank’ta ‘’Enlem ve Boylam Bilgisiyle Bul’’ seçeneğindeki kutulara yükleyin.
1×1 km2  için kayıt girerken, kare içinde yürüyüşe başladığınız UTM koordinatını ondalık koordinata dönüştürün ve kaydedin. Bir sonraki sayfaya devam ettiğinizde harita üzerindeki yer işaretini göreceksiniz. Arazideki konumunuzu buradan doğrulayabilirsiniz. Yürüyüşü bitirdiğiniz noktanın koordinatını notlar kısmına yazın. (bkz: Şekil 1).

3. “Alan İsmi Gir” kutucuğuna “ATLAS KARESİ” yazın, ardından 10×10 km2’ye ait kare kodunu ve bu kareye ait birlik kare adını girin. (örnek: Atlas Karesi 36SUK22-13, buradaki ”22” ellilik karenin içinde bulunan onluk karenin adıdır ve ”13” bu onluğun içindeki birliğin adıdır). Bu 10×10 km kare adının ve 1×1 km kare adının nasıl oluşturulduğunu bağlantıdan kontrol edebilirsiniz.

4. “Tarih ve Gözlem Bilgileri” kısmına gözlem yaptığınız tarihi girin. Eğer yaptığımız gözlem 1×1 km2 içinde 1 saatlik veya 1 km kare içindeki yürüyüş sırasında yapılan sistematik gözlemse, “Seyyar” faaliyetini seçin. Süre kısmına arazide yürüyüşe harcadığınız zamanı girmelisiniz. Eğer gözleminize ara verdiyseniz, toplam yürüyüş süresini girdikten sonra sistematik gözleme hangi saatler arasında ara verdiğinizi notlar kısmına ekleyin. Faaliyeti rastlantısal gözlemler oluşturuyorsa, yani gözlemi kare içindeki sistematik çalışmanızın dışında kalan zamanda ya da mekanda yaptıysanız “Tesadüfi” seçeneğini seçin.

5. Gözleminizle ilgili faydalı olacağını düşündüğünüz her türlü bilgiyi en alttaki notlar kutusuna ekleyebilirsiniz.

6. “Ne Gördün veya Duydun” kısmına gördüğünüz türleri ekleyip tür listenizi oluşturun. Eklediğiniz türler için sayı belirtin (10’dan azsa). On ve üzeri birey sayısı için 10 değerini girin.  Herhangi bir sayı değeriniz yoksa büyük harfle‘’X’’ yazarak kutuyu doldurun.

7. Tür adının sağında yer alan ‘’Ayrıntıları Gir’’ sekmesine tıklayın ve burada ‘’Üreme Kodları’’ sekmesinden türe ait üreme kodunu seçin. Belirtmek istediğiniz başka ayrıntılar varsa onları da girebileceğinizi dikkate alın (bkz: Yaş ve Cinsiyet, Petrole Bulanmış Kuşlar, Medya, Ayrıntılar).

8. 1×1 km karede tanımladığınız tüm kuş türlerini girdikten sonra “Evet”i işaretleyin ve “Tamam”a tıklayın.

eKuşbank’a kayıt girişiniz tamamlandı!

Untitled-1

eKuşbank’a Veri İşlenmesi

Atlas çalışmasında bir günlük arazi çalışmanız sonunda girmeniz gereken veriler şunlardır:
1. (…) kodlu 1’lik karedeki sistematik gözlemler
2. (…) kodlu 1’lik karedeki sistematik gözlemler
3. (…) kodlu 1’lik karedeki sistematik gözlemler
4. (…) kodlu 1’lik karedeki sistematik gözlemler
5. 10’luk kare içinde yapılan serbest gözlemler
– sistematik gözlemlerde çıkmayan diğer türlerin kayıtlarını içerir
– bir saatlik sürenin öncesinde veya sonrasında kaydedilen türleri içerir
6. 10’luk kare içinde ürediği düşünülen türlerin sayı tahminleri (10’a kadar sayı belirtilir, 10’dan fazlaysa >10 şeklinde kaydedilir).

Biz Kimiz?

Türkiye Üreyen Kuş Atlası, 2. Avrupa Üreyen Kuş Atlası‘nın bir parçasıdır. Projenin çalışanları, Türkiye’nin üreyen kuş envanterini çıkarmak  amacıyla bir araya gelen gönüllü kuş gözlemcileridir.

Her kesimden ve yaştan insanın yapabileceği kuş gözlemciliği son yıllarda sadece bir hobi olmaktan çıkıp herkesin bilimsel veri toplamasına izin verecek şekilde gelişmiştir. Vatandaş bilimi, yani kamunun bilim insanlarıyla işbirliği yaparak bilimsel araştırmaya dahil olması özellikle kuş gözlemcileri arasında çok yaygındır ve bilimsel çalışmaların önemli bir parçası haline gelmiştir. Tüm dünyada vatandaş bilimiyle üretilen veri ve oluşturulan koruma stratejileri bu yöntemin ne kadar verimli olduğunu göstermektedir.

Üreyen Kuş Atlası çalışması Türkiye’de vatandaş biliminin en iyi örneklerinden biridir. 2. Avrupa Üreyen Kuş Atlasının bir parçası olan ve 2014 yılında başlayan çalışma Türkiye’de üreyen kuş türlerine dair bilgi toplayarak bu türlerin dağılım haritalarını oluşturmayı hedeflemiştir.

Kuş Atlası Projesinin arkasında küçük bir çekirdek ekip mevcut. Bu ekip Kerem Ali Boyla, Lider Sinav, Dilek Eylül Dizdaroğlu, Dilek Şahin ve Süleyman Ekşioğlu’ndan oluşmaktadır. Kuş Atlası Projesi WWF-Türkiye (Doğal Hayatı Koruma Vakfı) altında yürütülmüştür. Projenin destekçisiyse Avrupa Kuş Sayım Konseyi’dir (EBCC).

EBCC hakkında daha fazla bilgi için: www.ebcc.info

WWF-Türkiye hakkında daha fazla bilgi için: www.wwf.org.tr